Сәнәгать скверының ландшафты

Тундрадан башка барлык климатик зоналарда вак яфраклы урманнар хасил итуче, киң таралган, урман барлыкка китерүче төр. Яктылык яратучы буларак, каен, башка озак яшәүче һәм юан агачлар тарафыннан бик җинел кысрыклана, купчелек очракта урманның якты урыннарында катнаш урман хасил итә.

Урмандала һәм далалы районнарда төп өстенлек итүче агач буларак формалаша. Проектта аның декоратив формасы, гадәтиеннән үзенең тирән киселешле, тигезсез тешле кырыйлы яфраклары белән агачны купшы итеп күрсәтүче төре кулланылган.

Ботакларыннан мунча һәм урам себеркесе бәйлиләр. Кайрысының тышыннан (тузыннан ) тартма, җиләк, гөмбә җыю өчен тырыс, тоз савыты, хәтта чиләк тә ясыйлар. Каен тузында фенол булганга, ул череми, шуңа күрә элек (толь барлыкка килгәнче) баганаларның җиргә күмелә торган өлешен һәм йортның аскы бүрәнәләрен аның белән тышлаганнар. Каен тузы белән түбә япканнар, көймә һәм кием ясаганнар. Төньяк славяннар элек каен тузын язу материалы итеп кулланган.
Коры каен тузын кайнатып, дегет алганнар. Элек аны карета һәм арба тәгәрмәчләре майлау, һәм тиредән эшләнгән аяк киеменә сөртү өчен кулланганнар.
Каен бөреләрен крем һәм төрле косметик чаралар ясаганда файдаланалар. Бөреләрдән ясалган эфир мае аракы-ликер җитештерүдә кулланыла.
Яфракларын, сирәк очракта кайрысын да йон һәм башка тукымаларны ману өчен кулланганнар.
Составында 0,5-2% шикәр, органик кислоталар, калий, кальций тозлары булган каен суы тәмле, хушландыра торган эчемлек.

Нарат – киң, төз, көчле туры кәүсәле, өчтән ике өлеше ботакларсыз һәм кабарынкы купшы очлы агач. Уңайлы шартлар булганда, биеклеге 40-50 метр, кәүсәсенең диаметры 0,5-1,2 метрга кадәр җитә. Размерлары яшәү регионына бәйле. Иң биек экземплярлары Балтыйк буе ярларында очрый. Татарстанда урман мелиорациясе эшендә һәм туфракны саклау, урман культуралары үстерүдә төп агач. Корыга бик чыдам. Нарат агачы бик сумалалы һәм чыдам булганга, гидротехника һәм йорт төзелешендә кулланыла, столяр һәм балта эшендә, шпон, фанера ясауда файдаланалар.
Нарат йомычкасы гидролиз спирт җитештерүдә чимал булып тора.
Сумалалыгы югары булганга, целлюлоза ясауда кулланылмый.
Уртача яшьтәге наратлыкта агач запасы – I-III бонитет – гектарына 330-600 м³.
Тамырлары яңа чакта бик сыгылмалы, кипкәч бик чыдам һәм тыгыз; алардан торле әйберләр, мәсәлән, савытлар үрәләр.

Татарстанның табигый үсемлекләр дөньясында наратның бу төре очрамый, әмма гади нарат белән бик охшаш һәм аны үстерүдә кыенлык булмаганга, бакчачылар һәм һөнәри яшелләндерүчеләр тарафыннан яратып үстерелә.
Тау нараты (Pinus mugo) – 4 метрга кадәр үсүче ылыслы агач, кайчакта ботаклары куак кебек тармакланып югарыга үсә, я күп кәүсләнә.

Табигатебездә очрамаса да, язын үзенең әрсезлеге, көчле чәчәк атуын барыбыз да яраткан маҗар канәфер куагы, шәһәрләрне яшелләндерүдә киң кулланыла, гәрчә аның туган җире Карпат санала. Биеклеге 5 метрга җитүче куаклык. Яшь ботаклары караңгы яшел, я коңгырт төстә, кыска чәчле, ялтыравык түгәрәк формада; берьеллыклары күбрәк кызгылт- соры төскә керә, икенче елга сорыга әйләнә.
Аерым гына да, төркемләп тә утыртыла, шулай ук яшел табигый койма сыйфатында да кулланыла. Күбесенчә бакчаларда һәм паркларда үрчетелә. Яктылык яратучы, эссегә, суыкка чыдам усемлек. 90 елга кадәр яши.

Татар өрәңгесе, яки татар чаганы (лат. Acer tataricum) – Чаганчалар семьялыгыннан яфраклы агач (бүтән классификация системасында Сапиндларт семьялыгына керә). Чыгышы ягыннан Ауропа һәм Көньяк-Көнбатыш Азиядән. Кайчакта, декоратив үсемлек буларак, бакча һәм паркларда үстерелә. Татар өрәңгесе үзәк һәм көнчыгыш Ауропада, шулай ук көньяк-көнбатыш Азия һәм Себернең көнчыгышында киң таралган. Таралуы көнбатышта – Австрия, көнчыгышта Россиянең көньяк-көнбатышы белән чикләнгән, көньякта – Иран һәм Кече Азиягә кадәр.
Киң яфраклы урманнарда, чокыр һәм елга буйларында үсә.
Көчле суыкка түзә. Корылыкка иң чыдам өрәңге төре.
Сәнәгать калдыкларына һәм шәһәр шартларына яраклашкан.
Әкрен үсә, суыкка чыдам, ышык урында, тозлы туфракта үсә ала. Татарстанның табигый үсемлеге.

Балан яфраклы кабарчык орлык, шулай ук балан яфраклы физокарпус (лат.Physocarpus opulifolius) – яфраклы куак; чыгышы ягыннан Кабарчык орлык Розалар (лат. Rosaceae)семьялыгы төре.
Декоратив куаклык буларак аерым да, төркемләп тә сирәкләнгән урманнарда куаклык булып, тимер һәм автомобиль юлы буйларында, табигый биек койма буларак та кулланыла.
Чәчәк атканнан соң чәчәклеге кабарчык тәлгәше кебек күренә. Аларга баскач, «шарт» иткән тавыш чыга, шуның өчен балалар аның белән уйнарга ярата.

Вак гөлҗимеш (лат. Rosa rugosa) – Розалар семьялыгының Гөлҗимеш төре. Татарстанның табигый үсемлекләр дөньясында аның тиз өлгерүчән гөлҗимеш һәм ат гөлҗимеше төре киң таралган. Шулай да шәһәрне яшелләндерүдә гөлҗимешнең күбрәк чыдам булган декоратив төре кулланыла. Чәчәклегендә урнашкан кызыл йомшаклыгын еш кына ялгышып җимеше дип атыйлар, ул ашарга яраклы һәм витаминнарга бай.

Соры тубылгы (Spiraea cinerea) – Розалар (Rosaceae) семьялыгының яфраклы декоратив куак. Сары мәтрүшкә яфраклы тубылгы куагы (Spiraea hypericifolia ) һәм аксыл – сары тубылгы куагы (Spiraea cana) гибриды. Формасы матур һәм бик мул чәчәк атканга, шәһәрне яшелләндерүдә алыштыргысыз куаклык. Проектта, Татарстанның дала өлешендә үсүче каяу яфраклы тубылгы куагын «алыштыра».

Киндергә охшаш мәче борчагы, алтей (лат.Althaea cannabina) – күпьеллык үләнчел үсемлек; чыгышы ягыннан Алтей (Althaea) семьялыгының Мальвачалар (Malvaceae) төренә керә. Якты, киң яфраклы урманнарда үсә, сирәгрәк кенә нарат урманнарында да очрый. Урман буйларында, куаклыкларда (кызылча куагы, чәнечкеле куак, һ.б.), бигрәк тә ташлы, акбурлы, известьлы, сөзәк тау битләрендә, болыннарда, сирәгрәк кенә кылганлы – төрле үләнле далаларда, шулай ук чүпле, ташландык урыннарда, юлларда, көтүлек һәм паркларда үсә. Биеклеге 50-180 см га җитүче, нык үрмәләүче тармаклы үсемлек. Сабагының күп өлеше туры, цилиндрик, үсемлек төбеннән үк салынкы.

Анафалис – Кашкарыйлар семьялыгына керүче күпьеллык үлән үсемлек. Тамыр системасы гадәттә агачлана, ката; чәчәклеге – тармаклы, чәчәкләре вак ак, соры, аксыл-көрән, я алсу төстә була. Иссез.

Атамасы: кельт телендәге «аr» – якын, якында, һәм «mor» – диңгез – сүзләреннән килеп чыккан. Таралу урыны дингез буе булган төре.
Икенче караш буенча, иске французча « armoires» – йонлач канәфер исеменнән алынган. Кайбер армерияләр тышкы куренеше ягыннан шуңа охшаган.

Җирнең ике ярымшарында да уңайлы һава шартлары булган зоналарда таралган, якынча 15 төре билгеле. Тамырдан 100 см. биеклеккә кадәр үсүче, төз кәүсәле, тамыр-сабаклы күпьеллык үсемлек. Яфраклары йомыркасыман я ланцет кебек, кырыйлары киң түгәрәкләнгән тешле. Чәчәкләре 2 таҗлы, алсу, куе кызыл я сары төстә; башаксыман я башсыман чәчәклеккә урнашкан. Җимеше – чикләвек.
Төрле үләннәр арасыда дару нәдербашын (Betonica officinalis) табарга бик җиңел: ул шәп бал бирә торган үсемлек, шифалы дару үләне, йон тукымаларны буярга яраклы. Әмма дарулык нәдербаш никадәр шифалы, алсу чәчәкләре никадәр узенчәлекле (кайтарылган иренгә охшаш) булса да, аның урыны – дару бакчасында.
Бу үсемлекнең әрсез һәм декоратив булган икенче төре дә бар: эре чәчәкле нәдербаш (Betonica grandiflora = B.macrantha).

Бизон үләне, мескит, көтүлек үләне буларак билгеле. Чәчәкләре белән бергә биеклеге 20-40 см, июньнән сентябрьгә кадәр үсә. Бу миниатюр үлән, һәр үсентесенең чәчәге өстендә горизонталь урнашкан, кечкенә төк сыман башакчык кебек чәчәк атуы белән кызыклы. Алар кечкенә, нәни төккә охшаган. Чәчәк атканда кып-кызыл була, аннары агара, төссезләнә һәм саламга охшап кала. Вакыт узу белән диаметры 60 сантиметрлы түмгәккә әйләнә.

Buchloe гаиләсенә бердән-бер төр – «бизон үләне» (B. dactyloides; Buffalo grass) төре керә. Ул Bouteloa gracilis белән беррәттән, Көньяк Америкада кыйммәтле көтүлек үләне булып санала. Әмма биеклеге кыска булу сәбәпле, печән буларак үстерелми.

Грекча « каламос» (камыш) һәм « агротис» (кырчыл, кыяклы үлән) сүзләреннән ясалган. Тутык үләне (чәчбай) һәм камышның табигый кушылмасы. Коры урыннарда, ылыслы һәм катнаш урманнарда, кипкән сазлыкларда үсә.
Күпьеллык кыяклы үлән, үрмәләүчән тамырлы; биеклеге 150 см һәм аннан да югарырак, кәс хасил итүче, 15-20 см озынлыктагы катлаулы чәчәклеге булган үсемлек. Башка бөртеклеләрдән иртә чәчәк ата. Күпсанлы тар һәм озын катлаулы чәчәклеге июльдә үк күренә һәм куе алтынсу җилпәзәсен, декоратив бизәген кыш буе саклый.

Нокталы болынчәйнең бер төрен Диоскорид тасвирлаган дип санала һәм ул аны «лизимахейос» дип атаган. Икенче караш буенча, төркем үзенең латинча атамасын Александр Македонскийның көрәштәше Лисимах исеменнән алынган. Бу үсемлекне ул ачкан дигән ялгыш фикер булган элек.
Бу күпьеллык үләнчел үсемлекнең биеклеге 50-60 см. Аксыл – көрән төстәге озын тамырының калынлыгы 0,3-0,5 см. Тамыры, очында 4-6 үсенте җибәреп,тармаклана. Аларның һәрберсе җәен 5-10 см үсә. Димәк, икенче елга бер үсемлек урынына, 4-6 яңа яшь үсенте җибәргән түтәлне күрерсез.
Җиңелчә тармакланган төз сабагы яфрак белән капланган. Утыртмалы киң яфраклы. Күп санлы, лимон-сары төсендәге чәчәкләре, сирәк тармакланган үсенте очында урнашкан. Июнь азагы – июль башында, 30-35 көн дәвамында чәчәк ата.

Сандугач тәпие (лат.Dianthus deltoides) – Канәфер чыгышының Канәферлеләр (Caryophyllaceae) семьялыгына керүче күпьеллык үләнчел үсемлек төре. Ауразия төре Көнбатыш Европаның Атлантика ярларыннан (Испания, Франция) Себергә (Иркутск өлкәсе, Тыва) кадәр таралган, хәтта Һиндстанның Җамму һәм Кәшмир төбәгендә очрый.
Бу үсемлек өчен иң уңайлы шарт – субокеан климаты. Төрле үләннәр белән аралашып, уләнле әрәмәлектә, коры һәм ташлы туфракта, ташландык кырларда һәм ызанда үсә. Татарстанда киң таралган.

Әкрен үсүче, хуш исле, төз сабаклы, биеклеге 45 см, киңлеге 50-75 сантиметрлы, күпьеллык үсемлек. Яфраклары озынча түгәрәк, өлешчә вак тешле, йонлач, караңгы-яшел төстә, 4 см озынлыкта була. Миләүшә төсендә, сирәк кенә алсу төстәге 1,5 см озынлыктагы чәчәкләре 5-15 тармаклы ботакка берләшкән. Ташлы таучыкларга утырту, шулай ук бордюр бизәү өчен кулланыла. Аңардан хуш исле бөтнек исе килгәнгә, юл буйларына, тәрәзә алдындагы кечкенә бакчага утырталар. Бу купшы үсемлек бакчадагы эре, ачык төстәге чәчәкләр белән бик ямьле күренә, чәчәклеккә күперенке купшылык бирә. Роза өчен дә бик күркәм пар буларак яраша. Яфракларын кулинариядә кулланалар. Дару үсемлеге.

Элек аны Диоскорид һәм Гиппократ та кулланган. Чыгышы ягыннан,
майоран һәм башка төрләре кергән төркемдә санала. Исеме грекча « oros» – калкулык һәм «ganos» – ялтыравык сүзләреннән алынган.Димәк, ташлы калкулыкларда үсүче, чәчәк атканда зиннәтле ялтыравык булып күренүче үсемлек.
Тасвирлама: Чыгышы ягыннан Ауропа, Азия һәм Төньяк Америкада якынча 8 төре (элеккеге СССРда – 3 төре) үсә дип санала. Ул күпьеллык үлән, я яртылаш куаксыман үсемлек, яфраклары бик көчле хуш исле,тышкы яктан чамбырга охшаган. Декоратив максатларда күбрәк гади мәтрүшкә үстерелә. Татарстан болынлыкларында киң таралган, дару үләне, аңардан «италия рухлы» тәмләткеч – орегано ясыйлар.

Җирнең ике ярымшарында да, уңайлы һава торышы булган зоналарда таралган һәм якынча 40-100 төре бар дип исәпләнә. Күпчелек төре – шактый каты күксел яфраклы һәм чыдам, чәчәклегенең биеклеге 40 тан 250 см кадәр җитүче, көпшә төсле чәчәклегенең очы башак сыман укмашкан була. Чәчәге май – июль айларында барлыкка килә. Европа, Себер, Урал, Ерак Көнчыгыш, Аляскада үсә (Уралдан төньякка таба бары тик читтән кертелгән). Су баса торган һәм ташландык болыннарда, кисәкле комлы чуерташлыкта, урман һәм чытырманлыкта, урман аланнарында, кырыйларында үсә. Кайчакта төрле ятмаларда, тимерьюл өемнәрендә, кыр ызаннарында һәм юл буйларында чүп үләне буларак үсә.
Иелеп торучы башаклы куаклык сыман үсемлек. Яфраклары 3-13 мм киңлектә, шома, кайчак бөгәрләнгән була, аскы ягы кытыршы, өсте шәрә (шома) я утыртылган озынча таралган чәчле. Башаклары сирәк, кайчакта куе, йомшаграк үзәкле. Башаклары, бигрәк тә урта өлешендә, икешәр булып, башак киртләчендә утыра. Бөртегенең тышчасы чәчәгеннән 2-3 тапкыр кыскарак була. (1)3(5) кытыршы җепселле, туры ланцет кебек; бөртек очындагы озын нәзек мыекчыгы 1-10 мм җитә. Аскы өлешендә чәчәк тышчасы гадәттә кытыршы, сирәк кенә чәнечкеле җепселле, әкрен генә тараеп баручы озын (10-12 мм) кинәт бөгелгән үсентегә әверелә. Чәчәгенең югарыдагы кыска чәнечкеле тышчасы, үзәк җепселеннән хасил булган үзәгенә урнашкан. Башагының үзәге бик кыска чәнечкеле, кайчакта шәрә була. Җәй уртасында чәчәк ата.

Килеп чыгышы ягыннан Knautia атамасы, 17 нче гасырда яшәгән саксония табибы һәм ботанигы Dr. Christopher Knaut фамилиясеннән алынган. Русча атамасы «короста», элек экзотик саналган короста (кычыту) авыруы белән бәйләнгән дип санала. Кыр кашкарые – Knautia arvensis( L.)Coult.= Scabiosa arvensis Рәсәйнең Ауропа өлешендә таралган. Чит илләрдә – бөтен Ауропада үсә. Уңдырышлы туфракны яратса да, кырларда, болын, көтүлек, ташландык урыннарда, сирәкләнгән урманнарда һәм урман авызларында, юл буйларында чүп үләне буларак үсә. Уңдырышлы туфракны ярата.
Күпьеллык, декоратив һәм баллы улән; куе, вак йонлач чәчләр белән капланган усемлек.Тамыры тармаклы. Сабагы төз, 40-100 см биеклектә, өске өлештә бераз тармакланган. Тамыр яны яфраклары ланцет кебек озынча, сабагында – чиратлашып, каурыйсыман утыра; түбәндә – чыбыкча кебек. Чәчәкләре вак, ике җенесле, катлаулы чәчәк кәрзинен хәтерләтүче, тыгыз, җәенке шарсыман башлы чәчәклеккә тупланган. Кырый чәчәкләре эре. Таҗлары миләүшә я алсу миләүшә төсле, бүрүнкәгә охшаган, бер-берсенә тоташкан 5 яфракчыктан тора. Чәчәгендә 4 серкәч бар. Җәй буе, һава шартлары уңайлы булганда, көзен дә чәчәк ата. Бал кортлары нектар һәм серкә уңышы җыйганда, бигрәк тә эссе вакытта, бик теләп бу чәчәккә куна.
Вегетатив юл белән таралса да, төп ысул булып орлыктан үрчүе санала. Җәй эчендә бер үсемлек 3 меңгә якын орлык бирә.

Чыгышы ягыннан күп санлы (якынча 250 төре исәпләнә) булса да, Россия территориясендә 80 төре очрый. «СССР флорасы» (1954) китабында бу төренең киң таралган өлкәләре итеп – Алгы Азия (бигрәк тә Иран) һәм Көнбатыш Һималайга якын Һиндукуш күрсәтелгән. Бездә күпчелек төре Кавказ таулары аръягында һәм Урта Азиядә тупланган. Ерак Көнчыгышта 3 төре бар, берсе Кунашир утравында үсә. Куаклык үзенең хуш исе белән мәчеләрне җәлеп итә. Элек-электән медицинада кулланыла. 1граммга 1200 орлык керә.

Непал тәпичәсе күпьеллык үләннәргә керә. Үсемлекнең атамасы аның туган җире – Һималайдагы Непалдан алынган. Бу чәчәкнең биеклеге 50 сантиметрдан бик сирәк арта. Сабаклары яхшы тармаклана. Яфраклары – бармаксыман, 30 см кадәр озынлыкта, яшел төстә.
Чәчәкләре шактый эре. Уртача алагнда, 3 сантиметрга җитә. Алсу, я ачык алсу төстәге чәчәкләре куе кызыл, я кызыл җепселле һәм уртасына матур серкәчләр урнашкан. Касәсыман яфраклары, һәрвакыт диярлек уентылы 5, сирәгрәк очракта 4 яфракчыктан тора.
Чәчәкләре аерым я бергә тупланган вак чәчәклектән тора. Әрсез үсемлек, 30 градуслы көчле суыкка да түзә. Күп төрле сортлары һәм гибрид формалары да бар. Озак вакыт шау чәчәктә утырганга, непал тәпичәсе һәм аның сортларына бакчалар бизәүдә ихтыяҗ зур. Барысы да диярлек июньнең өченче ункөнлегендә чәчәк ата башлый һәм август азагына кадәр чәчәкләре белән күзләрне иркәли.

Исеме 2 грек сүзеннән: « laios» – шома, « iatros» – табиб мәгънәсен белдерүче сүзләрдән ясалган.
Тасвирлама: килеп чыгышы ягыннан Төньяк Америкада үсүче 20 төрне үз эченә ала.
Тамырдан үсүче күпьеллык үсемлек. Сабагы гади я тармаклы төз, куе яфраклы. Яфраклары чиратлашып урнашкан, кайчакта мунчалаланган, очлы. Кәрзинендәге чәчәкләре торбасыман, шәмәхә – куе кызыл, я куе кызгылт төстә, сирәк кенә ак була. Вак кәрзиннәре очлык я башаксыман, озынлыгы 50 сантиметрга җитүче чәчәклеккә тупланган. Июльдә чәчәк ата. Орлыгы – озынча, кырлы, йонлач.
Чәчәклегенең сабагы югарыга сузылган булганга, бу төре чәчәклекләрне бизәү өчен сирәк кулланыла. Шулай да, сирәк һәм купшы чәчәклеге булган үсемлекләр белән бергә бик матур күренә. Лиатрис кыр үләннәреннән ясалган композициядә матур бизәк булып тора. Сабагын урап алган озынча тар яфраклары аны килешле күрсәтә. Башка купчелек үсемлекләрдән аермалы буларак, югарыдагы чәчәклегеннән түбәнгә таба чәчәк ата.

Русча атамасы «лихнис»: грек сүзе «lychnos» – «лампа» сүзеннән, чәчәкләре ачык якты булганга алынган. Татарча аны «күке чәчәге» яки «татар сабыны» дип атыйлар.
Тасвирлама: килеп чыгышы ягыннан 50 төре исәпләнә. Төньяк ярымшарның уңайлы киңлекләреннән арктик зонага кадәр таралган.
Тамырдан үсүче, үләнчел күпьеллык үсемлек. Сабагы күпсанлы, төз. Яфраклары йомыркасыман я ланцет кебек озынча. Бөтен үсемлек, кагыйдә буларак, бик күперенке. Чәчәкләре шактый эре, ак, алсу, ачык кызгылт -сары, сары я ачык кызыл төстә. Сабак очындагы тигез өслеккә, я башсыман чәчәклеккә тупланган. Җимеше – бик күп чикләвек. Орлыгы бөрегә охшаган, куе коңгырт төстә, диаметры 0,2 см, 3-4 ел дәвамында утыртырга ярый, чыгышы әйбәт. 1 граммда 1600 гә кадәр орлык була. Рәсәйнең Ауропа өлешенең узәк һәм көньяк районнарында, Себердә, Урта Азиядә, Монголиядә таралган.
Күпьеллык үләнчел үсемлек, биеклеге 80-100 см. Яфраклары йомыркасыман-ланцет я йомыркасыман. Утчыл-кызыл чәчәкләренең диаметры 3 см, ике канатлы я уемтык таҗлы, аркылыга 10 сантиметрга җитүче, тигез өслекле башсыман чәчәклеккә тупланган. Июнь азагыннан башлап,70-75 көн дәвамында чәчәк ата. Мул уңыш бирә. 1561 елдан ук культуралашкан үсемлек булып санала. Кышын 35 градуслы суыкка да чыдам.

Иртә суган, я шнитт-суган (шулай ук кыркымыш суган; лат. Allium schoenoprasum ) – күпьеллык үләнчел үсемлек. Килеп чыгышы ягыннан Суган (Allium) cемьялыгының Суганлылар (Alliaceae) семьясына кергән Амариллислылар (Amaryllidaceae) төренә карый.
Күпьеллык суганчыл үсемлек, күп очракта куе булып үсә. Суганчалары йомырка сыман озынча я йомырка сыман очлы, диаметры 0,75-1см; суганча тышчасы көрән төстә, кәгазьгә охшаган, кайчакта параллель җепселле, бер яки берничәсе бергә кыска тамырына береккән була. Сабагы калынча, цилиндрга охшаган; биеклеге 10-60 см, шома я сирәгрәк кенә кытыршы була, яртылаш я өчтән бер өлеше шома я кытыршырак булган яфрагының сусыл үзәге белән уратылган.

Иенке суган, салынкы суган (лат.Allium nutans) – купьеллык үләнчел үсемлек, Суган төренең Суганчалылар (Allium) семьялыгына керә.
Ашарга яраклы үсемлек, яшь кыяклары азык буларак кулланыла. Бу төр табигатьтә таралу мәйданы ягыннан, Рәсәйнең ауропа өлешенең көньяк- көнчыгышын, Себер һәм Урта Азияне били.
Далаларда, болыннарда һәм калкулыкларда үсә.
Күпьеллык, суыкка чыдам, дым яратучы үсемлек.
Орлыктан да, суганчадан да үрчетергә була.

Инглизләр бу үсемлекне Lady`s Mantle, алманнар Frauenmantel, «хатын-кыз япмасы» дип атыйлар. Шулай ук русча «манжетка» (япма) атамасы да вак яшькелт-сары чәчәклеге белән купшы җәймәне хәтерләтеп, куак арасыннан атылган фонтан төсле күренгәнгә бирелгән. Инглиз бакчачысы Боулз (E.A.Bowles), яфракларның матурлыгын тасвирлап, «яңгыр һәм чык тамчылары яфракта тере көмеш тамчыларыдай җемелдиләр»,– ди.
Тасвирлама: аз санлы үсемлекләр һәм үстерүдә кыенлыклар тудырмый, һәм бу кадәр киң таралган була. Үсемлек үзенә җәлеп итсә дә, күп еллар аны санламадылар, бары соңгы 10 елда гына ул безнең бакчаларда күренә башлады. Туган җире – Көнчыгыш Ауропа һәм Көнбатыш Азия.
Куаклык сыман төз утыручы күпьеллык усемлекнең биеклег 45-50 см, утыртканда рәт аралары 25-30 см кала. Аскы өлешеннән 9-11 бөгәрләнгән түгәрәк тәңкә йомшак яфраклы, бик декоратив үсемлек. Чәчәкләре яшькелт-сары, якынча диаметры 3 мм, көпшәк чәчәклеккә тупланган, июнь – август айларында чәчәк ата. Күбрәк үләнчел бордюрларда үстерелә. Орлыклары сентябрьдә өлгерә. Октябрьнең беренче 5 градуслы суыкларында яфраклары коела.
«Robusta» сорты тышкы яктан кыргый төренә охшаган, тиз үсүче санала.

Атамасы: Чилины өйрәнүче испан миссионеры һәм табигатьне өйрәнүче Ж.И.Молина (J.J.Molina, 1740-1829) хөрмәтенә бирелгән.
Килеп чыгышы ягыннан 3 төре бар. Шактый эре күпьеллык тыгыз куаклы бөртеклеләрне еш кына болын, үләнле-мүкле сазлыкларда, киселгән дымлы урман, сирәкләнгән дымлы урманнарда һәм Төньяк ярымшарның эшкәртелмәгән калкулыклы урыннарда очратырга була. Үсемлек җәен – яшел, көзен – алтынсу( кайбер сортларында чуар) төстәге яфракларыннан биек булмаган куаклыклар хасил итә; алардан 1-2,4 метр биеклектә нәзек, яфраксыз чәчәк сабагы күтәрелә, очында себеркеләнгән чәчәклеге урнашкан. Июль-август айларында чәчәк ата, орлыгы август-сентябрьдә өлгерә.

Кипарис сөтлегәне – Euphorbia cyparissias L.
Туган җире – Рәсәйнең ауропа өлеше; Көнбатыш Ауропа ( төньяк өлешеннән башка).
Сабагы куе яфраклы, биеклеге 15-40 сантиметрга җитүче, күпьеллык үләнчел үсемлек. Чәчәкләре хуш исле, яфраклары саргылт куе-кызыл төстәге җәймә кебек. Май – июньдә чәчәк ата, көзен – икенче тапкыр. Бик тиз тарала. Җимеше июльдә өлгерә. Алсу чәчәкле формасы да бар. Корылыкка, суыкка нык чыдам.

Элек-электән дару үләне булып саналган хуш исле үлән. Аның кулланылышы хакындагы чыганаклар бик борынгы чорга карый: ассириялеләрнең балчыкка язган язмаларында, мисыр фараоннарының каберлекләрендә табылган. Бу үсемлекнең исемен борынгы греклар, җир асты патшалыгы хуҗасы Плутонның сөйгәне Мента хөрмәтенә шулай атаган. Аның көнче хатыны бәхетсез Ментаны нәфис салкын исле үсемлеккә әйләндергән.

Атамасы латин сүзе «sedo» – «тыну, басылу» сүзеннән килә, чөнки аерым төренең сусыл яфраклары элек авыртуны басу чарасы итеп кулланылган. Башка караш буенча, «sedeo» – «утыру» сүзеннән: үсемлек туфракка терәлеп үк тора, «утыра». Татарстан флорасында зәһәр кәрләч очрый. Зур булмаган, нечкә тамырчалы һәм вак, калын яфраклар белән капланган күпсанлы күтәренке сабаклы күпьеллык үсемлек. Укмаш чәчәге кыска сабаклы, утырып диярлек торучы чәчәкләрдән оеша. Чәчәк касәсе 2-5 мм озынлыкта, касә яфракчыгы җәенке. Таҗы алтын-сары таҗ яфракчыкларыннан тора. Ун серкәчектән тора. Коры җирләрдә комлы туфракта, коры аланнарда, урман авызында, ташландык җирләрдә, өскә чыккан известь өемнәрендә, ташлы тау битләрендә үсә. Кайвакыт чәчүлекләрдә чүп булып үсә, кирпеч корылмаларда үсә ала. Рәсәйнең Ауропа өлешендә, Кавказ алды һәм Көнбатыш Себердә таралган. Барлык урта рус өлкәләре өчен гадәти үсемлек.

Әрем (Artemisia) һәрвакыт аңа гына хас бөрештерүче, баш әйләндерүче хуш исе өчен югары бәяләнгән. Борынгы заманнан ачы әрем (Artemisia absinthium) билгеле. Төп төре болынның далага әйләнеп барган өлешләрендә, далада үсә.

Атамасы швед ботанигы һәм Карл Линнейның укытучысы Олаф Рудбек хөрмәтенә бирелгән. (Олаф Рудбек (1630-1702) – профессор, Упсала университетында тыйб һәм ботаника укыткан. Ботаника, зоология, тыйб, астрономия, математика, механика, химия һ.б. белән кызыксынган. Яшь Карл Линнейның остазы һәм дусты булган. 1653 нче елда кешенең лимфа системасын беренче булып ачкан галим буларак билгеле. Альфред Нобельның бабасының бабасы).

Тупыйбаш (лат. Succísa) – зелпелеләр (Caprifoliaceae)семьялыгыннан төкчәлеләр (Dipsacoideae) ыруы. Искерәк классификация буенча – төкчәлеләр (Dipsacoideae) семьясының төркеме. Традицион күзаллау буенча монотип төр; аның бердәнбер төре – болын зәңгәр тупыйбашы (Succisa pratensis), күпьеллык үлән үсемлек. Ауразиядә Исландиядән Көнчыгыш Себергә кадәр таралган. Хәзерге вакытта төркемендә ике төр бар дип санала. Икенче төре – Succisa trichotocephala, — Камерунда киң таралган. Тупыйбашның үләне һәм тамыры халык медицинасында кулланыла.

Яссы яфраклы чәнчәвек – Еryngium planum L. Илнең Ауропа өлешендә, Кавказда, Көнбатыш Себердә, Урта Азиядә, Урта һәм Көньяк Ауропада, Төньяк Кытайда үсә. 100 см кадәр биеклектәге күпьеллык үлән үсемлек. Сабаклары өске өлештә тармакланып үсә, зәңгәрсу төстә булалар. Яфраклары каты, нечкә, тыгыз, сабагының өске өлешендә өчкә-бишкә аерыла. Чәчәкләре ачык зәңгәр яки зәңгәр, диаметры 2 см кадәр йомырка сыман формада укмаш чәчәк. Тыш яфраклары зәңгәр, туры, безсыман-тешле. Июль аенда 35-40 көн чәчәк ата, августта җимеш бирә. Җимеше ике орлыклы. Орлыклары ян-яктан тәңкәләр белән капланган. 1576 нчы елдан ук культуралашкан үсемлек булып санала. Тулаем алганда үсемлек калын яфраклы һәм яфрак кырларында, тышчасында һәм хәтта чәчәк касәсенең тешчәләрендә каты кыл-чәнечкеләр урнашкан. Сабагының өске өлеше һәм оешма чәчәге әйтерсең ялтыравыклы зәңгәр карага манылган. Чәнчәвекнең башка төрләре дә бу тасвирламага туры килә, зурлыгыннан башка тамыр яны яфракларының, каплап торучы өлешенең формасы һәм төсе белән генә аерыла. Хәер, яссы яфраклы чәнчәвекнең зәңгәр төсе дә үзгәрмәс билге түгел. Ул күп булып үсә торган коры болын һәм аланнардан үтсәң тонык төстәгеләрен дә, җетеләрен дә күрергә мөмкин. Каталогларда телгә алынган күпсанлы төрләре еш кына шуның белән генә аерыла да.

Зәңгәркүзнең русча «сисюринхий» атамасы борынгы грек теленнән килә. Теофраст кылыч утына якын ниндидер суганчалы үсемлекләрне шулай атаган. Сабак очында алты таҗлы, сары күзле зәп-зәңгәр кечкенә генә чәчәк карап тора. Матур төсе өчен чәчәк халык телендә «зәңгәркүз» яки «зәңгәр күзле чәчәк» дип йөртелә.

Алтынбашның «солидаго» атамасы «ныгыту» мәгънәсендәге латин сүзе «solidare» сүзеннән килә, аерым төрләре халык медицинасында кулланылган. Башка фикер буенча «солидо» – ялгау һәм «аго» – ясау дигәнне аңлата. Тасвирлама: төркемендә 120 гә кадәр төр бар, Ауропа, Азия, Төньяк һәм Көньяк Америкада таралган.

Төркемендә ике төре бар, алар Ауропада һәм өлешчә Кече Азиядә үсә. Тамырсабаклары һәм тамыры яхшы үскән күпьеллык үлән үсемлек. Сабаклары туры, 160 см биеклеккә кадәр. Яфраклары эре, тешле. Укмаш чәчәге – кәрҗин, чатырга охшаш укмаш чәчәккә берләшкән. Ян чәчәкләре телсыман, сары, кызгылт сары, озын көпшәле; урта чәчәкләре – көпшәсыман, сары. Орлыклары цилиндрга якын формада, көмешсу.

«Thymus» – Диоскорид һәм Теофраст телгә алган үсемлекнең борынгы Грек атамасы. Мөгаен, Борынгы Мисырдан килә, анда ул дини йолаларда кулланылган. Татарстан флорасында гади чабыр үләне киң таралган, ул ташлы далада үсә, әрем белән бергә кызу көннәрдә «дала исе» барлыкка китерә.

Атамасы: Троя сугышының мифологик герое Ахилл хөрмәтенә бирелгән. Кентавр Херон аның яраларын шушы үсемлек белән дәвалап төзәткән. «Меңъяфрак» атамасы – латин телендәге «мең яфрак» мәгънәсендәге «millefolium» сүзенең тәрҗемәсе. Чынлыкта сабактагы яфрак саны иң вакларын санасаң да меңгә тулмый, ә менә чәчәкләре 20 меңнән артырга мөмкин. Бу яктан караганда, М.Мещеряковның «Меңъяфрак» җыентыгындагы «һәр меңенче яфракка – аксыл чәчәк» шигъри метафорасы чынлыкка туры килми. Нәкъ киресенчә: «меңчәчәк» дию бу үләнгә күбрәк килешә. Achillea millefolium L. Рәсәйнең Ауропа өлеше, Кавказ, Көнбатыш һәм Көнчыгыш Себердә, Ерак Көнчыгышты, Көнбатыш Ауропала үсә. Үсемлек күпьеллык. 70-80 см биеклектәге сабаклары туры, югары өлешендә тармакланып үсә. Яфраклары алмаш торышлы, сызымы буенча ланцетсыман яки кыяксыман, очлы өлешләргә тирән кисек читле ике яки өч каурый-теленмә; усаң үзенчәлекле исе чыга. Чәчәк кәрзиннәре тармак очларында диаметры 0,7 см калканнарга җыелганнар. Кыргый тел чәчәкләре озынча, алар ак, алсу, уртадагы чәчәкләре саргылт. Җимеш бирә. Июль башыннан 40-45 көн чәчәк ата. 1440 нчы елга кадәр үк культуралашкан үсемлек булып санала.

Птармик меңъяфрагы, яки төчкерек уты – Achillea ptarmicaL. Ватаны – Рәсәйнең Ауропа өлеше, Урта Ауропа. Күпьеллык шуышма тамырсабаклы үсемлек. Куагы җыйнак, туры, яфраклы сабаклары 100 см биеклеккә кадәр үсә. Яфраклары вак, тоташ, туры-ланцетлы, кырые тешле, чиратлап урнашкан. Кәрҗиненең диаметры 1,5 см кадәр, көпшәк укмаш чәчәк. Телле чәчәкләре аксыл. Июль аеннан башлап 30-35 көн чәчәк ата. Җимеш бирә. Җимеше чөйсыман, як-ягыннан җиңелчә кысык. 1542 елдан культуралашкан үсемлек булып санала. Кайчандыр безнең киңлекләрдә бакчаларыбыздагы иң таралган меңъяфрак булган, гәрчә аның бу үсемлек гаиләсенә кергәнен күпләр белеп бетермәсә дә. Җәй кояшлы һәм коры килсә куаклары тәбәнәк һәм куе, яңгырлы булса – бер сабаклы һәм озын булып үсә. Катмарлы төре (var. flore pleno hort.) һәм декоратив сортлары була, мәсәлән, «Перл» (The Perl) – 75 см кадәр биеклектәге үсемлек (фотоны кара). Кәрҗиненең диаметры 2 см кадәр, катмарлы. Чәчәкләре ак. Июнь аеннан 60 көн чәчәк ата. Аңа тагын ике төр: 45-60 см кадәр биеклеккә үсүче куе «Boule de Neige» («Schneeball») һәм биегрәк, 80-100 см үсүче «Perry's White». Урта буйлы (50-60 см) «Perle Blaupunkt» һәм «Balerina» төрләренең дә чәчәкләре катмарлы, әмма, кызганычка каршы, чәчәкләре тиз картая һәм ямьсез соры төскә керә. Шулай да сортлар арасында өс һәм тышкы күренеше буенча ниндидер яңалык китерүче сортлар да барлыкка килә башлады. «Stephanie Cohen»ның чәчәкләре инде катмарлы түгел, ә гади, төсе дә ак түгел, ә шәмәхә.

Урман шалфее (лат. Salvia nemorosa) – иренчәчәклеләр (Lamiaceae) семьялыгыннан күпьеллык үләнчел, ярымкуак һәм куакчыл үсемлек. Татарча башка атамасы: чебен кунмас гөл, теш уты. Баллы үсемлек. Декоратив бакча үсемлеге. Таралышы һәм экологиясе турында мәгълүмат каршылыклы. Урта Ауропада, Россия Федерациясенең көнбатыш ауропа өлешендә һәм Кырымның тау итәгендә таралган. Далада, дала итәгендә, үзәнлек, урман авызларында үсә. 35-90 см биеклектәге күпьеллык үсемлек. Сабагы берничә, сирәк очракта берәү, өске өлешендә берничәгә аерыла, куе яфраклы. Ботагындагы аскы яфраклары озынча яки бераз йомыркага охшаш, 3,5-10 см озынлыгында, 1,5-3 см киңлектә. Чәчәкләре эре, сабак очындагы катлаулы чук яки себеркәч чәчәк төркеменә җыйналган; таҗының өске иренчәсе башлыксыман, чәчәк ату чорына таба аска бөгелгән, шәмәхә, түгәрәк диярлек, кыска очлы. Чәчәк төркеме гади, 1-2, сирәк кенә 3 пар ян ботаклы, чәчәк төркеме үзәгеннән биегрәк; сирәк кенә чәчәк төркеме ялгыз була. Чәчәкләре кыска ак чәчәк сабагында урнашкан, 4-6 ялган чәчәк боҗрасына җыелган, алар 20-25 данә итеп 1,5 см ара белән сабак буенча урнашкан. Чәчәк касәсе 7-8 см озынлыкта, җепселләре төкле, 1/3 е «иреннәр»гә аз гына киселгән; өске ирене йомры, кыска тешчекләре өске өлештә якынайган, аскысы – ике тагын да тирәнрәк кисемле, йомыркасыман, өстендә очлы өлешле. Таҗы куе шәмәхә, 10-16 мм озынлыкта, тышкы ягы төкле. Өске ирене туры яки нык бөгелмәгән, аскысы – өч канатлы, түгәрәкләнгән яки киң йомыркасыман урта кнаталы һәм ике ян озынча ян канатлы. Җимеше куе-көрән күпчикләвекчек. Июнь-август айларында чәчәк ата, җимешләре август-сентябрьдә өлгерә.

Кәсле болын солысы яки кәсле елан теле (лат. Deschampsia cespitosa) – Кыяклылар, шулай ук Йончалылар (Poaceae) гаиләсенең солыча ыруыннан күп еллык үлән үсемлек. Бөтен төньяк ярымшарий буенча таралган. Түмгәкләр яки тыгыз чирәм оештырып үсә. Күпсанлы сортлары бакчаларны бизәү өчен кулланыла. Бөтен төньяк ярымшарда таралган. Ауропа, Азия һәм Төньяк Американың тундра, урман, урман-дала, дала зоналарында дымлы һәм сазлыклы болыннар, сазлык, сулык ярларында, сирәкләнгән урманнар, юл кырыйларында, шулай ук Кавказ һәм Урта Азия тауларында очрый.